सुधारित स्फोटक यंत्र (इम्प्रोव्हाइज्ड विस्फोटक डिव्हाइस – आयईडी)

0
16

झारखंडमधील आयईडी स्फोटात 28 मे, 2019 रोजी 11 सीआरपीएफ आणि राज्य पोलीस कर्मचारी जखमी झाले. साराइकेलाच्या कुचई परिसरात हा स्फोट झाला. सर्व जखमींना सकाळी रांचीला उड्डाण केले गेले.

• ही घटना त्यावेळी घडली जेव्हा सीआरपीएफ 209 कोबरा बटालियन आणि झारखंड पोलिसांची गस्त चालू होती.
• जखमी झालेल्यांमध्ये सीआरपीएफ कोब्रा बटालियनचे आठ कर्मचारी आणि झारखंड पोलीसचे 3 कर्मचारी आहेत.
• नक्षलवाद विरोधी कारवाईसाठी केंद्रीय रिझर्व पोलिस दल आणि राज्य पोलिसांची संयुक्त कार्ये तैनात करण्यात आली आहेत.

इम्प्रोव्हाइज्ड विस्फोटक डिव्हाइस – IED म्हणजे काय?

• इम्प्रोव्हाइज्ड विस्फोटक डिव्हाइस (आयईडी) हा एक बॉम्बची सुधारीत आवृत्ती असून तो पारंपरिक सैन्य क्रियेपेक्षा इतर मार्गांनी तयार केला जातो.
• परवानगीशिवाय सैन्य कार्यवाहीशिवाय आयईडीचा वापर प्रतिबंधित आहे परंतु बरेच दहशतवादी गट या डिव्हाइसचा वापर अधिक विनाश आणण्यासाठी करतात.
• संयुक्त राष्ट्रानुसार, सुधारित स्फोटक यंत्रे (आयईडी) जगातील सर्वात जुन्या प्रकारचे शस्त्रे आहेत. त्यांचा वापर नियंत्रित आहे.
• संघर्षच्या वेळी, जर आंतरराष्ट्रीय कायद्यांना लक्षात ठेवून लष्कर आयईडीचा कायद्याने वापर करतील तर त्याची सूट देण्यात आली आहे.
• यादृच्छिक वापर किंवा नागरिकांच्या विरूद्ध आयईडीचा वापर निश्चितपणे प्रतिबंधित आहे.
• परंतु सुधारित स्फोटक उपकरणांचे बेकायदेशीरपणे वापर – विशेषतः गैर-राज्य सशस्त्र गट आणि दुष्ट व्यक्ती – यांचा वेगाने प्रसार होत आहे.
• अशा आयईडी हल्ल्यांनी प्रामुख्याने प्राणघातक, दहशतवादी आणि सामाजिक व्यत्ययावर जास्तीत जास्त परिणाम मिळविण्यासाठी नागरिकांचे सांद्रण लक्ष्यित केले आहे; आणि सध्या ते दर महिन्याला शेकडो प्रमाणात जागतिक स्तरावर येत आहेत.

अपघातात वाढ :

• संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या निसर्गाच्या प्रकरणांबद्दलच्या कार्यालयानुसार, दरवर्षी, आयईडी हल्ल्यांमध्ये शस्त्रे वगळता इतर कोणत्याही प्रकारच्या शस्त्रांसह हल्ले करण्यापेक्षा अधिक लोकांना ठार मारतात आणि जखमी करतात.
• 2011 पासून 2015 पर्यंत निवडलेल्या आंतरराष्ट्रीय माध्यमांच्या अहवालांचे पुनरावलोकन करतांना 6,300 पेक्षा जास्त आयईडी विस्फोट झाल्याचे दिसून आले, परिणामी 105,000 हून अधिक बळी पडले.
• आयईडी उपयोगाचा प्रसार एक अचूक प्रवृत्ती आहे. सध्या जगातील निम्मे देश आयईडीद्वारे प्रभावित झाले आहेत. केवळ 2015 मध्ये, आयईडी संबंधित आत्मघातकी हल्ले सदस्य राष्ट्रांच्या 10% पेक्षा जास्त मध्ये झाले होते, हे यापूर्वी कधीही रेकॉर्ड केलेल्या तुलनेत जास्त प्रमाणात आहेत.

आयईडी इतका घातक का?

• संयुक्त राष्ट्रांच्या शस्त्रकपात कार्यालयाने नमूद केले की आयईडीमध्ये सामान्यत: स्विच, पॉवर स्रोत, आरंभक, कंटेनर आणि स्फोटके असतात.
• सोडा कॅन्स, प्लास्टिक पिशव्या, प्रेशर कूकर आणि शूईबॉक्सेसमधून आत्महत्या करणारी वाहतूक, गॅस सिलिंडर आणि ट्रक अधिक घातक ठरतात.
• हे दिसून आले आहे की आयईडीचा वापर नागरिकांना खूप प्रभावित करतो. नायजेरियामध्ये, आत्मघाती बॉम्बस्फोट्यांनी 2015 मध्ये सर्वात जास्त नागरी नुकसान केले, त्या वर्षी 2,000 हून अधिक जण ठार झाले.
• अफगाणिस्तानमध्ये, जगातील सर्वात मोठ्या जमिनीत सुरंग असलेल्या देशांपैकी एक म्हणजे, आयईडीज लँडमाइन्सपेक्षा 10 पटीने अधिक नागरिकांना मारतात.
• नागरिकांच्या विरूद्ध आयईडीचा वापर त्यांच्या अधिकारांचे, संपूर्ण जीवन, शारीरिक सुरक्षितता, शिक्षण आणि आरोग्यासह मानवी अधिकारांचे संपूर्ण क्षेत्र प्रभावित करते.